پنج شنبه ۲۶ مرداد ۱۳۹۶
📄
آیت‌الله فاضل لنکرانی؛ / دائره ملاک‌های شرع وسیع‌تر از دائره ملاک‌های عقل است
۱۱۶۴ بازدید
ارسال شده در نشست های فقهی حقوقی
دائره ملاک‌های شرع وسیع‌تر از دائره ملاک‌های عقل است

در نشست جایگاه عقل در شریعت بررسی شد؛


دائره ملاک‌های شرع وسیع‌تر از دائره ملاک‌های عقل است

مرحوم اصفهانی در کتاب خود می‌آورد: غرض و حکمت در حکم شرعی، مراد و واجب شرعی نبوده، بلکه مطلوبیت نیز ندارد. یعنی لازم نیست ملاک شارع در احکام عین ملاک عقلی باشد.

گزارش تصویری


 

به گزارش روابط‌عمومی مدرسه علمیه عالی نواب، نشست علمی جایگاه عقل در شریعت، بیستم آذر با حضور آیت‌الله محمدجواد فاضل لنکرانی، استاد سطح عالی حوزه علمیه قم در محل این مدرسه برگزار شد.

 

بنابر این گزارش، از مباحثی که امروز برای اجتهاد بسیار مهم است، جایگاه عقل در شریعت بوده که به صورتی خاص در فقه مطرح است. با مراجعه به منابع مشاهده می‌شود که راجع به مسأله عقل تأکید زیادی صورت گرفته است. این از ویژگی‌های دین اسلام محسوب می‌شود که نسبت به کمال عقل تأکید کرده که در ادیان دیگر نیست. متن زیر مشروح این نشست است:

 

جایگاه عقل در روایات

در کتاب اصول کافی، قبل از شروع باب توحید و مسائل اعتقادی کتاب عقل و جهل مطرح می‌شود. در روایت اول این بخش که صحیحه محمدبن‌مسلم از امام باقر(ع) است آمده: «بعد از خلق عقل خداوند او را گویا کرده و امر کرد که تدبر کن و او تدبر کرد...»، این جمله دلالت بر این دارد که اطاعت خداوند بر میزان عقل است، کسی که خداوند را اطاعت می‌کند عاقل و کسی که عصیان می‌کند جاهل است.

 

سپس می‌فرماید: «به عزتم قسم مخلوقی محبوب‌تر از تو ندارم»، یعنی در تمام نعمت‌هایی که خلق شده، نعمت عقل محبوب‌ترین است. اینکه اگر خداوند کسی را دوست داشته باشد عقلش را کامل می‌کند، در مباحث علمی و اخلاقی بسیار مهم بوده و باید سؤال دائمی طلبه باشد که تکامل عقل را در حیات علمی خود داشته و عقل پنجاه سالگی او با عقل بیست سالگی‌اش یکی نباشد.

 

جایگاه عقل در استدلال‌های علمی

نکته بعد این است که با مراجعه به متون علما مشاهده می‌شود استدلال‌های عقلی بسیار زیاد است، هم در مسائل اصولی و هم در مباحث فقهی. مثلا در بحث نهی از منکر، عقل یکی از ادله مهم شمرده شده و یکی از سؤال‌های مهم آن که در شرایط نهی از منکر تأثیرگذار است، تأسیسی بودن یا ارشادی بودن وجوب آن است. در مباحث اصولی نیز از ملازمه حکم عقل و شرع تا نزاع اخباری و اصولی جایگاه عقل مطرح است.

 

تحصیل غرض مولی بر عبد واجب است

یکی از مطالبی که فقها و اصولییین بر آن اتفاق نظر دارند این است که تحصیل غرض مولی بر عبد واجب است و این مطلبی عقلی است. سؤال این است که آیا زمانی که یقین داریم مولی غرضی دارد، اما هیچ امر و نهیی از ناحیه او وارد نشده باشد، این علم به غرض برای اطاعت کافی است؟ این بحث به صورت پراکنده در فقه و اصول مطرح بوده ولی تحقیق کافی راجع به آن نشده است، مگر محقق اصفهانی در جلد چهارم نهایه‌الدرایه، صفحه 299، که یکی از بهترین تحقیقات خود را به آن اختصاص است. در اهمیت تحقیقات مرحوم اصفهانی باید گفت: کفایه را بدون فهم کلمات مرحوم اصفهانی نمی‌توان فهمید، اگرچه متن آن بسیار مشکل است ولی دریایی از مسائل علمی است.

 

اقسام غرض

بحث از اینجا شروع می‌شود که احتیاطی‌ها یکی از ادله انجام اکثر را کافی نبودن انجام اقل برای تحصیل غرض مولی می‌دانند و چون عقلا تحصیل غرض واجب است، پس انجام اکثر واجب است. مرحوم اصفهانی می‌فرماید: سه نوع غرض داریم؛ اول غرضی که وجوب عقلی نفسی دارد، یعنی این غرض مقدمه برای چیزی نیست و خودش واجب است، چه از ناحیه شارع امری صادر شده باشد یا نه. مثلا در بحث حفظ نفس و حرمت خودکشی دلیل لفظی لازم نیست و البته تمسک به آیاتی شده که خالی از اشکال نیست.

 

دوم غرضی که برای اسقاط امری انجام می‌شود و سوم غرضی که شرعا واجب بوده و مورد توجه شارع قرار گرفته است، زیرا هر فائده‌ای که بر فعلی توسط شارع بار شده، اولا و بالذات خود آن فعل واجب است و ثانیا و بالعرض فائده آن واجب است. بیشتر علت‌هایی که در روایات و آیات آمده از نوع سوم است که وجوب شرعی دارد و عقل آن را درک نمی‌کند، مثل علت وجوب نماز و لازم بودن تقوی.

 

همچنین در قسم سوم تقسیم دیگری ذکر می‌شود: برخی احکام شارع مستند به احکام عقلی است و برخی نیست. در اینجا معیار فرق بین احکام عقلی و شرعی فقط حاکم بودن عقل در حکم عقلی و شرع در حکم شرعی نیست، بلکه احکام عقلی موضوع مشخصی دارند و تمام خصوصیاتی که در موضوع احکام عقلی است حیثیات تقییدیه بوده و تمام خصوصیاتی که در موضوع احکام شرعی ذکر می‌شود، حیثیت تعلیلیه است.

 

مثلا در این حکم عقلی که زدن یتیم برای ادب کردن نیکو است، نیکویی، حکم است، متعلق زدن، یتیم است و خصوصیت آن به دلیل ادب کردن است، در اینجا خصوصیت حکم عقلی حیثیت تقییدیه است یعنی عقل به زدن کار ندارد و فقط می‌گوید ادب کردن نیکو است، اما در این حکم شرعی که نماز بخوان برای یاد من: در اینجا در حقیقت ذکر واجب نیست بلکه نماز واجب است یعنی غرض حیثیت تعلیلیه است.

 

ادعای مرحوم اصفهانی

مرحوم اصفهانی ادعا می‌کند که تمام آنچه در شریعت آمده تعلیلی است مگر احکام شرعی که مستند به احکام عقلی باشد. ایشان آورده است: در حکم شرعی غرض و حکمت، مراد و واجب شرعی نیست نه بالذات و نه بالعرض و بلکه مطلوبیت نیز ندارد و فقط متعلق امر مطلوب است. یعنی لازم نیست ملاک شارع در احکام عین ملاک عقلی باشد.

 

در بحث حسن و قبح عقلی قاعده ملازمه بین حکم عقل و شرع توسط برخی انکار می‌شود و می‌گویند گاهی عقل ملاکی را درک کرده و مانعی از آن هم نمی‌بیند ولی چه دلیلی دارد که در نزد شرع نیز ملاک باشد؟ شیخ انصاری نیز می‌فرماید: شاید دائره ملاک نزد شرع وسیع‌تر از دائره ملاک نزد عقل است. بنابراین وقتی شرع عقل را به عنوان ملاک حساب می‌کند، در واقع به عقل لطف کرده است.

 

برخی از بزرگان نیز به عنوان اصلی مسلم معتقدند: تشریع باید با ملاک عدل باشد و احکام تابع مصالح و مفاسد است، اما یکی از نتایج تحقیق مرحوم اصفهانی این است که اگر عقل به ملاک عدل حکم می‌کند، لازم نیست که شارع نیز به آن ملاک عمل کند، بلکه شارع ملاک‌هایی دارد که شاید عقل آن را درک نکند. نتیجه حیثیت تعلیلی این است که غرض را ملاک قرار نداده و امر شارع را ملاک قرار دهیم.

 

بنابراین جایگاه عقل در شریعت این است که برای حجیت عقل اعتبار قائل بوده ولی محدوده اعتبارش را روشن کرده است: وقتی که عقل غرض واجب عقلی بالذات دارد یا جایی که غرضی به عنوان مقدمه دارد، حجت است، اما اغراض شرعی نباید با اغراض عقلی مقایسه شوند و غرض عقلی به شرع سرایت داده شود. تأیید آن نیز روایات فراوانی است که از ائمه اطهار در مقابل اهل سنت و عمل به احکام عقلی ظنی رسیده است.

 

نتایج تحقیق مرحوم اصفهانی

اول اینکه چیزی به نام علت و حکمت وجود ندارد، مثلا لام تعلیلیه در روایت دیگر علت یا حکمت حکم نیست. دوم اینکه قاعده تخصیص خوردن یا عمومیت دادن علت در علت‌های شرعی کنار می‌رود و فقط در علت‌های عقلی است. سوم اینکه نظریه‌ حق‌الطاعه که به شهید صدر نسبت داده می‌شود ولی مربوط به محقق داماد است، درست نیست. این نظریه می‌گوید: جایی که احتمال می‌دهیم مولی چیزی را واجب کرده باشد، به دلیل رعایت حق مولی باید این احتمال را انجام دهیم. نتیجه اینکه باید با مسئله حجیت عقل برخوردی دقیق و عالمانه داشت، نه به طور کلی آن را ساقط کرد و به طور غیر صحیح آن را با شرع مخلوط کرد.

  • (۰) دیدگاه
  • نام شما
    دیدگاه شما [ضروری]
    ايميل شما
    كد داخل تصویر را وارد نمایید [ضروری]
    (بارگذاری تصویر ديگر)
👥
گفت‌و گوها
گزارش نشست
ارتباط با ما

آدرس: مشهد مقدس، حرم مطهر رضوی‌(علیه‌السلام)، خیابان آیت‌الله شیرازی، جنب مسجد ملاهاشم

تلفن: 32259559/ 32214133-051

رایانامه: news@h-navvab.ir

ارسال پیام
اشتراک خبرنامه
کلیه حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به روابط‌عمومی مدرسه علمیه عالی نواب مشهد است.