معرفی مدرسه علمیه عالی نواب

موقعیت جغرافیایی

مشهد مقدس، ابتدای خیابان شیرازی، در جوار ملکوتی امام رضا (علیه السلام)

پیشینه تاریخی

توسط یکی از بزرگان سلسله سادات رضوی به نام میرزا صالح نقیب رضوی به سال ۱۰۸۶ق. تأسیس شده است.

تولیت

پس از تأسیس مدرسه علمیه عالی ‌نواب، بنیان‌گذار آن، حدود ۱۸ سال متوالی تولیت آستان ‌قدس رضوی بود.

موقعیت جغرافیایی

این مدرسه ابتدا در حاشیه شمالی یکی از خیابان‌های معتبر و بااهمیت شهر مشهد به نام بالا خیابان (آیت‌الله شیرازی)، قبل از دو مدرسه مهم آن روز به نام‌های حاج حسن و باقریه نسبت به حرم مطهر امام رضا A قرار داشت. اکنون این بنا با تغییرات قابل توجه و زیادی که در بافت قدیمی شهر مشهد ایجادشده در ضلع شمالی فلکه حرم مطهر قرار دارد.

پیشینه تاریخی

مدرسه صالحیه مشهور به نواب در روزگار صفویان به هنگام سلطنت شاه سلیمان صفوی (حک.۱۱۰۵- ۱۰۷۷ق) توسط یکی از بزرگان سلسله سادات رضوی به نام میرزا صالح نقیب رضوی به سال ۱۰۸۶ق. ساخته شد. این مدرسه ازنظر فضای علمی و نیز تربیت دانشمندان و شخصیت‌های برجسته علمی، فرهنگی و سیاسی و همچنین از جنبه هنر و معماری اسلامی اهمیت ویژه‌ای دارد و چندین سده است که به‌عنوان یکی از مدارس معتبر و درخور توجه، مرکز علم و دانش می‌باشد.

تولیت مدرسه

پس از تأسیس مدرسه‌نواب، بنیان‌گذار آن؛ علاوه بر تولیت آستان‌قدس رضوی حدود ۱۸سال متولی و متصدی مدرسه نواب بود. وی به‌احتمال‌زیاد تولیت مدرسه را پس از خود بنا بر وقف نامه مفصلی همراه با شروط خاصی به فرزندانش واگذار کرد.

همچنین برای احتیاط و آگاهی عموم مردم از رقبات موقوفه برخی از آن‌ها را بر سنگی حک و درون مسجد مدرسه نصب کرد. ظاهراً در طی سده‌های اخیر افرادی با مقاصد خاص برای از بین بردن بعضی موقوفات مدرسه اصل وقف نامه را از بین بردند.

به علت مفقود شدن وقف نامه، مدرسه مجهول التولیه بود و اطلاع دقیقی از متولیان پس از میرزا صالح رضوی وجود نداشت تا اینکه به هنگام تدوین کتاب اوقاف مشهد توسط اعتماد التولیه در سال ۱۳۰۳ق مشخص می‌شود که تولیت مدرسه را فردی به نام «میرزا حاجی‌آقا» در اختیار داشته و پس از درگذشت وی، تولیت مدرسه را «حاج شیخ ابو محمد عاملی– مدرس مدرسه- بر عهده گرفت». سپس تولیت مدرسه به فرزند آن مرحوم، شیخ محمدعلی عاملی سپرده شد. اداره اوقاف خراسان پس از درگذشت وی، مدرسه نواب را در سال ۱۳۱۲ش در راستای سیاست‌های ضد مذهبی رژیم پهلوی اول، به دانشکده معقول و منقول تبدیل کرد. بدین ترتیب بسیاری از مدرسه‌های علمیه برچیده شد. پس از شهریور ۱۳۲۰ش و ساماندهی مجدد حوزه علمیه مشهد، در سال ۱۳۲۳ش تولیت مدرسه نواب با حکم آیت‌الله بروجردی به آیت‌الله حاج میرزا علی‌اکبر نوغانی از عالمان معروف و گرانمایه خراسان واگذار شد. وی در طول بیش از شش ماه بر عهده داشتن تولیت و سرپرستی مدرسه نواب مقررات جدید و سازنده‌ای برای رشد و تربیت طلاب این مدرسه ارائه کرد.[۱]

پس از درگذشت وی در سال ۱۳۲۹ش آیت‌الله حاج میرزا احمد کفایی (د۱۳۵۰ق) فرزند آخوند خراسانی علاوه بر ریاست حوزه علمیه مشهد و چند مدرسه علمیه دیگر سرپرستی و تولیت مدرسه نواب را هم بر عهده گرفت. وی به پرورش و تربیت طلاب اهتمام خاصی داشت و خود سال‌ها در مسجد جامع گوهرشاد فقه و اصول تدریس می‌کرد.[۲] آخرین سرپرست و متصدی مدرسه نواب حجت‌الاسلام مبین بود که در زمان مرحوم کفایی تصدی مدرسه را بر عهده داشت و پس از فوت مرحوم کفایی هم از طرف اداره اوقاف به این سمت ابقا شد و تا پیروزی انقلاب اسلامی (۱۳۵۷ش.) همچنان متصدی این مدرسه بود.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی با توجه به وضعیت نابسامان ساختمان مدرسه نواب، به همت مدیریت عالی حوزه علمیه مشهد حضرت آیت‌الله واعظ طبسی، این مدرسه‌ی تاریخی بازسازی شد.

[۱]. بنگرید به: جلالی، غلامرضا،«اسوه نظم و تدبیر»، نگاه حوزه، دفتر تبلیغات اسلامی خراسان، ۱۳۷۵، شماره۱۶-۱۵ص۸.

[۲]. گزارشی از سابقه تاریخی و اوضاع کنونی حوزه علمیه مشهد، ص۹۵.