مقدمه
قیام ۳۰ تیر ۱۳۳۱ یکی از حساسترین مقاطع تاریخ معاصر ایران است؛ روزی که با فراخوان آیتالله کاشانی، مردم تهران و دیگر شهرستانها به خیابانها آمدند تا از نخستوزیری مجدد دکتر محمد مصدق حمایت کنند. اگرچه نهضت ملی شدن صنعت نفت در نهایت با مداخله قدرتهای خارجی و کودتای ۲۸ مرداد به شکست انجامید، اما قیام ۳۰ تیر تجلی حضور متراکم ملت ایران برای قطع دست بیگانگان و نفی سلطه پادشاهی بود. در این میان، اگرچه گروههای مختلفی اعم از ملیگراها، روشنفکران، بازاریان و روحانیون نقش داشتند، اما حضور و رهبری آیتالله کاشانی بهعنوان موتور محرکه نهضت، مردم را به صحنه آورد و مسیر تاریخ را تغییر داد.
استعفای مصدق و اشتباه محاسباتی در واگذاری قدرت
ماجرا از ۲۵ تیرماه ۱۳۳۱ آغاز شد؛ زمانی که دکتر مصدق پس از سه ساعت مذاکره با محمدرضا پهلوی استعفا داد. علت اصلی استعفا، مخالفت شاه با واگذاری وزارت جنگ به نخستوزیر بود. بر اساس قانون اساسی مشروطه، تعیین وزیر جنگ از اختیارات رئیس دولت بود، اما شاه حاضر به واگذاری این قدرت نبود.
مصدق در متن استعفای خود صریحاً اشاره کرد که به دلیل عدم همراهی شاه در واگذاری پست وزارت جنگ، امکان پیشبرد مبارزات ملت وجود ندارد و بهتر است دولت به فرد دیگری واگذار شود. با این حال، تحلیلگران و مورخان بر این باورند که استعفای ناگهانی مصدق و رها کردن نهضت در اوج پیروزیها، یک اشتباه تاکتیکی بود. او میتوانست از طریق مذاکره، اتکا به حمایت مردم و ظرفیت مجلس، شاه را وادار به تمکین کند؛ چرا که مطبوعات خارجی از هفتهها قبل احتمال روی کار آمدن قوام را پیشبینی کرده بودند. واگذاری قدرتی که متکی به رای مردم بود، کشور را در آستانه سقوط به دامان قدرتهای استعماری قرار داد.
روی کار آمدن قوام و تکاپوی جبهه استعمار
با استعفای مصدق، مجلسیها به سرعت وارد عمل شدند. ورود اشرف پهلوی به تهران و رایزنیهای او با نمایندگان، زمینه را برای نخستوزیری احمد قوام (قوامالسلطنه) فراهم کرد. حدود ۴۰ نماینده مجلس به نخستوزیری قوام تمایل نشان دادند، هرچند فراکسیون نهضت ملی با صدور بیانیهای تداوم نهضت را منوط به زمامداری مصدق دانست.
با فرمان شاه و اتکا به نیروهای نظامی، قوام فرمان نخستوزیری دریافت کرد. شاه نیز که ار نیروی نظامی برای کنترل اوضاع استفاده میکرد، با درخواستهای قوام برای اختیارات فوقالعاده و حتی انحلال مجلسین موافقت کرد. قوام با صدور بیانیه معروف خود با تیتر «کشتیبان را سیاستی دگر آمد» و تاکید بر «جدایی دین از سیاست»، مبارزهای علنی را با جریانهای مذهبی و ملی آغاز کرد.
پاتک قاطع آیتالله کاشانی و بسیج تودهها
در شرایطی که جبهه استعمار تصور میکرد کار نهضت تمام شده است، ورود قاطعانه آیتالله کاشانی معادلات را برهم زد. او با صراحت دو شرط را مطرح کرد: برکناری قوام خائن و انتصاب مجدد مصدق.
حتی رایزنیهای چهرههایی چون علی امینی و حسین علا برای ساکت کردن آیتالله کاشانی بینتیجه ماند؛ تا جایی که کاشانی تهدید کرد اگر ظرف ۲۴ ساعت قوام کنار نرود، شخصاً کفنپوش به خیابان خواهد آمد. اقدامات و بیانیههای آیتالله کاشانی در چند محور اوضاع را تغییر داد:
- خطاب به نیروهای نظامی: دعوت قوای انتظامی و ارتش به مقاومت اسلامی و عدم مواجهه با مردم.
- هشدار به دربار: ارسال نامه صریح به حسین علا مبنی بر اینکه در صورت عدم بازگشت مصدق، کانون انقلاب متوجه دربار خواهد شد.
- تخریب پایگاه پارلمانی قوام: احضار نمایندگان مجلس و گرفتن قول رای عدم اعتماد به قوام، که منجر به مخالفت حدود ۵۰ نماینده در روز ۲۹ تیر شد.
- روشنگری در مصاحبه مطبوعاتی: تشریح ابعاد مداخله انگلیس و تاکید بر استقامت ملت تا برچیده شدن حکومت استعماری.
۳۰ تیر؛ حماسه کفنپوشان و شکست کامل سناریوی پهلوی
از ۲۶ تیرماه، بازار تهران و شهرهای بزرگی چون آبادان و اصفهان در اعتراض به نخستوزیری قوام تعطیل شدند. در ۲۹ تیر، اعتصابات به سیستم حملونقل شهری کشیده شد و شعارهای «مرگ بر قوام»، «زندهباد مصدق» و «زندهباد کاشانی» سراسر تهران را فراگرفت.
روز ۳۰ تیر، تانکها به خیابانها آمدند و میدان بهارستان به کانون درگیری و شهادت مردم تبدیل شد. شدت اعتراضات به حدی بود که خودروی شاهپور علیرضا (برادر شاه) در محاصره مردم قرار گرفت و او پس از فرار به دربار اعلام کرد کشور در آستانه یک انقلاب کامل است.
در نهایت، محمدرضا پهلوی که اوضاع را غیرقابل کنترل دید، طی تماس تلفنی با نایبرئیس مجلس، عزل قوام را اعلام کرد. قوام نیز خبر برکناری خود را هنگام رفتن به کاخ سعدآباد از رادیو شنید. با عقبنشینی ارتش به پادگانها، کنترل شهر به دست مردم افتاد و حماسه ۳۰ تیر به پیروزی رسید.
پیامدها و دستاوردهای قیام ۳۰ تیر
غروب ۳۰ تیرماه، آیتالله کاشانی در بیانیهای از فداکاری ملت قدردانی کرد و این پیروزی را شکستی بزرگ برای استعمار خواند. پس از این قیام، تحولات سیاسی زیر در کشور رخ داد:
۱. تصویب قیام مقدس ملی: مجلس شورای ملی روز ۳۰ تیر را بهعنوان «قیام مقدس ملی» به رسمیت شناخت.
۲. مصادره اموال و مفسدفیالارض شناختن قوام: مجلس، احمد قوام را به دلیل دستور کشتار مردم، «مفسد فیالأرض» اعلام و دستور مصادره اموال او را صادر کرد.
۳. اعطای اختیارات ۶ ماهه به مصدق: دکتر مصدق مجدداً به قدرت بازگشت و اختیارات ویژهای از مجلس دریافت کرد.
۴. تغییر در ریاست مجلس: با کنار رفتن سید حسن امامی (امامجمعه وابسته به دربار)، آیتالله کاشانی به عنوان رئیس مجلس شورای ملی انتخاب شد و کمیسیون پیگیری مسببین کشتار ۳۰ تیر آغاز به کار کرد.
